ब्रिटीशपूर्व काळ

कशेळी — ब्रिटीशपूर्व काळ

आदिकालापासून आजपर्यंतच्या कशेळीच्या प्रवासात ब्रिटीशपूर्व काळातील अनेक खुणा आजही स्पष्ट दिसून येतात.

पौराणिक व प्राचीन इतिहास

परंपरेनुसार सूर्यनारायणानेच आपल्या प्रतिष्ठापनेसाठी कशेळीची निवड केली; आद्य शंकराचार्यांनी या भूमीला भेट दिली. श्री कनकादित्य मंदिराचा ताम्रपटाद्वारे ८०० वर्षांहून अधिक इतिहास सिद्ध आहे; शिलाहार राजा गंडरादित्य याने या मंदिरास जमीन देणगी दिली होती. श्री लक्ष्मीनारायण मंदिर त्याहूनही पुरातन मानले जाते.

मराठा साम्राज्याशी संबंध

शिवाजी महाराज व संभाजी महाराज यांच्या पदस्पर्शाने ही भूमी पावन झाली असे म्हणतात. श्री लक्ष्मीनारायण मंदिराचा जीर्णोद्धार संभाजी महाराजांच्या काळी झाला.

देसाई खार बांध (सुमारे ४०० वर्षांपूर्वी)

मागील वर्षांपूर्वी (ब्रिटीशपूर्व काळी) एका दुष्काळाच्या वेळी कळसवली येथील रामजीपंत ठाकूर देसाई घराण्यातील जमीनदारांनी गावच्या लोकांना अन्न पुरवण्यासाठी पूर्णगडच्या खाडीवर कशेळी हद्दीत बांध बांधून दिला. खारे पाणी थांबविल्यामुळे ३००–४०० एकर जमीन भातशेतीयोग्य झाली. लाकडी दरवाजांची उघडझाप भरती-ओहोटीच्या पाण्याने आपोआप होई. हा बांध आजही — १९५२ साली शासनाने केलेल्या दुरुस्तीनंतर — कार्यरत आहे.

परकीय आक्रमणे

एका काळी पवननांनी (परकीय आक्रमक/पोर्तुगीज?) कनकादित्य मंदिरावर हल्ला केला. चतुर पुजाऱ्यांनी मूळ मूर्ती मंदिराच्या विहिरीत टाकून ठेवल्या. आक्रमकांनी देवाला ‘ग्रामस्थ’ समजून त्याच्या पायाचा अंगठा तोडला आणि गणपतीची सोंडही तोडून विद्रूप केली. ७०० वर्षांनंतर या मूर्ती आजही पाहता येतात.

नाना शंकर शेठ यांचे योगदान

मुंबईचे प्रसिद्ध सेठ कै. नाना शंकर शेठ यांना पुत्रजन्म झाल्याच्या निमित्ताने त्यांनी कनकादित्य देवळास ८०′ × ४०′ आकाराचा भव्य सभामंडप बांधून दिला — ब्रिटीश काळातील गावच्या वारशाची एक महत्त्वाची देणगी.

शिक्षणाच्या आधी

१८६१ साली गावात शासनमान्य मराठी शाळा सुरू होण्यापूर्वी कित्येक वर्षे कै. भिकाजीपंत नाफडे हे मुलांना खाजगी रीतीने पंतोजी म्हणून शिक्षण देत असत.

संदर्भ : वि. सी. गुर्जर विद्यामंदिर स्मरणिका (१९८७), “आमची कशेळी” प्रकरण.