कनकादित्य सूर्य मंदिर

श्री कनकादित्य सूर्यमंदिर

कशेळी गावाचे मुख्य दैवत असलेले श्री कनकादित्य मंदिर हे सूर्यनारायणाचे मंदिर आहे. भारतात फार थोडी सूर्यमंदिरे शिल्लक असून त्यांपैकी एक हे प्राचीन देवस्थान आहे.

आख्यायिका

इसवी सन १२व्या शतकात उत्तरेकडे झालेल्या मुस्लिम आक्रमणाच्या काळी द्वारका बंदरातून कांही मूर्ती सुरक्षित ठेवण्यासाठी द्वारकेहून बोटीने दक्षिणेकडे नेण्यात येत होत्या. ती बोट कशेळीच्या किनाऱ्यासमोर थांबली व पुढे चालेना. त्याच वेळी गावात असलेल्या एका सूर्यभक्त गाणिकेला दृष्टांत झाला — “समुद्रकाठी सूर्यनारायण गृहेत उभे आहेत.” गावकऱ्यांनी ती मूर्ती गावात आणून तिची स्थापना केली व नंतर मंदिर बांधण्यात आले. पुढे शिलाहार वंशातील राजा गंडरादित्य याने देवळास ताम्रपट लिहून दिला व पूजा, अर्चा व नित्य अग्निहोम करण्यासाठी गावातील गोविंद भट्ट भागवत यांना जमीन देणगी दिली. या ताम्रपटामुळेच मंदिराचा ८०० वर्षांहून अधिक इतिहास सिद्ध होतो.

वास्तुकला व सभामंडप

मुंबईचे प्रसिद्ध सेठ कै. नाना शंकर शेठ यांना पुत्रजन्म झाल्यामुळे त्यांनी देवळास ८०′ लांब आणि ४०′ रुंद असा प्रशस्त सभामंडप बांधून दिला. मंदिराचा आवार विस्तीर्ण असून बाजूने १० फूट उंच चिऱ्याची भिंत आहे. गुर्जर-पाध्ये घराण्यातील देवळातील व्यक्तींच्या प्रयत्नाने भक्तांकडून तांब्याची पत्रे आणून देवळावर बसविण्यात आली.

वार्षिक उत्सव

दरवर्षी माघ शुद्ध ७ ते ११ या कालावधीत मंदिराचा वार्षिक उत्सव व यात्रा भरते.

हानी व जपणूक

एका काळी पवननांनी (परकीय आक्रमकांनी) मंदिरावर हल्ला केला, त्यावेळी चतुर पुजाऱ्यांनी मूर्ती विहिरीत टाकून ठेवल्या होत्या. आक्रमकांनी देवाला ‘ग्रामस्थ’ समजून त्याच्या पायाचा अंगठा तोडला; गणपतीची सोंडही तोडून विद्रूप केली. ७०० वर्षांनंतरही या मूर्ती आजही पहायला मिळतात.

आजूबाजूचे देव

कनकादित्य मंदिराशेजारी श्री जाखादेवी मंदिर आहे — ही श्री कनकादित्याच्या पत्नी कालिकादेवी (देवूळ कालिकावाडी) यांची बहीण. पुरुख देवालयही येथेच आहे.

संदर्भ : वि. सी. गुर्जर विद्यामंदिर स्मरणिका (१९८७), “आमची कशेळी” प्रकरण.